Herken je het? Een (pleeg)kind dat moeiteloos een tekst uit ChatGPT haalt of blijft kijken naar precies die filmpjes die hij of zij leuk vindt. Het lijkt handig en onschuldig. Maar wat gebeurt daar eigenlijk achter?
‘Als jouw zevenjarige naar Thailand wil, zeg je toch ook niet zomaar: ga maar’
Artificial Intelligence (kunstmatige intelligentie/AI) speelt hierin een grote rol. Niet alleen in zichtbare tools zoals ChatGPT, maar juist ook in de achtergrond van apps, games en platforms die jongeren dagelijks gebruiken. En dat heeft invloed, op hoe ze leren, keuzes maken en hun beeld van de wereld vormen.
Kinder- en jeugdpsychiater Floriane Jaspers bij Levvel houdt zich bezig met precies dat snijvlak: zorg, ethiek en digitale innovatie. Haar belangrijkste boodschap: zie de online wereld niet als iets los van het echte leven, maar als een plek waar jongeren opgroeien en waar ze dus begeleiding nodig hebben.
Begrijp wat er achter AI schuilgaat
Om jongeren goed te begeleiden, helpt het om te begrijpen hoe AI en online platforms werken. Floriane noemt 3 dingen die je als opvoeder echt moet weten. AI en online platforms zijn niet neutraal. Wat een jongere ziet, is geen objectieve werkelijkheid.
‘Stel maar eens een vraag meerdere keren aan ChatGPT,’ zegt Floriane, ‘je krijgt steeds een net ander antwoord. Daarbij kiest, filtert en formuleert het systeem en dat heeft invloed op de jongere.’
Daarnaast hebben de organisaties achter deze platforms een eigen belang, een verdienmodel. Ze zijn ontworpen om aandacht vast te houden. Wat je te zien krijgt, is dus vaak niet toevallig, maar bewust zo ingericht.
En als laatste: systemen sturen gedrag. Wat een jongere eerder bekijkt, bepaalt wat daarna verschijnt.
‘Zo ontstaat er een bubbel waarin vooral bevestiging zichtbaar is,’ legt Floriane uit. ‘En dat beïnvloedt hoe een jongere denkt.’
‘Laten we vooral meekijken, meedenken en mee oplopen’
ChatGPT: handig, maar niet zonder risico
Met ChatGPT krijgen jongeren sneller uitleg, doen ideeën op en kunnen makkelijker starten met een opdracht. Zeker als ze vastlopen, kan dat helpend zijn. Tegelijkertijd zit daar ook een risico. Want antwoorden klinken overtuigend en daardoor vaak ‘waar’.
‘Een chatbot zoals ChatGPT is gemaakt om jou tevreden te houden,’ zegt Floriane. ‘Het bevestigt je sneller dan dat het je tegenspreekt.’
Dat lijkt prettig, maar het kan er ook voor zorgen dat jongeren minder leren twijfelen, onderzoeken of in gesprek te gaan. Terwijl juist dat belangrijk is in hun ontwikkeling.
De online wereld vraagt om begeleiding
In de ‘echte’ wereld begeleiden we kinderen stap voor stap. We kijken mee, stellen grenzen en geven pas vrijheid als een kind daar klaar voor is. Online gebeurt dat veel minder. Terwijl die wereld minstens zo complex is.
Floriane maakt de scherpe vergelijking:
‘Als je zou zeggen: mijn zevenjarige wil naar Thailand, maar ik kan het niet overzien waar die heengaat. Ja, dat mag toch niet!? Online laten we kinderen soms wél gaan, zonder dat we precies weten waar ze terechtkomen. Dat betekent niet dat je alles moet controleren. Maar wel dat je mee oploopt.’
Blijf betrokken en stimuleer kritisch denken
Je hoeft geen expert in AI te zijn om je kind te begeleiden. Wat helpt, is dat je nieuwsgierig blijft en interesse toont. Vraag wat je kind doet met bijvoorbeeld ChatGPT en ontdek samen de online leefwereld. Door samen te kijken en vragen te stellen, maak je zichtbaar wat er gebeurt en kun je beter bespreken wat verstandig is en wat niet.
Het gaat daarbij niet alleen om schermtijd, maar vooral om wat kinderen telkens opnieuw zien en meekrijgen. Kritisch denken blijft heel belangrijk. En stel daarbij ook samen vragen als: Klopt dit wel? Waar komt het vandaan? Kan het ook anders? Zo help je je kind verder te kijken.
Niet alles wat logisch klinkt, klopt, en niet alles wat goed voelt, is helpend. Door samen te blijven vragen (klopt dit wel, waar komt het vandaan, kan het ook anders?) help je je kind verder te kijken.
Floriane wijst daarbij op een belangrijke valkuil:
‘Wij hebben als mensen de neiging om te geloven wat ons bevestigt. Juist daarom is het belangrijk dat jongeren leren dat verschil van mening erbij hoort. Dat het schuurt. En dat je daar samen weer verder mee komt.’
Samen oplopen in een nieuwe wereld
AI biedt kansen. Het kan jongeren helpen om te leren en te ontdekken. Tegelijk vraagt het om begeleiding, omdat diezelfde technologie ook stuurt en beïnvloedt.
Floriane: ‘We hoeven het niet allemaal te overzien. Maar laten we vooral meekijken, meedenken en mee oplopen.’
8 praktische tips
Zo help je je kind veilig en bewust omgaan met AI
– Kijk af en toe mee: wat doet je kind online?
– Stel vragen in plaats van direct antwoorden te geven.
– Gebruik AI samen, bijvoorbeeld bij huiswerk of ideeën.
– Bespreek dat AI fouten kan maken.
– Leg uit dat niet alles wat je ziet klopt.
– Maak afspraken over wat je wel en niet deelt.
– Stimuleer je kind om eerst zelf na te denken.
– Blijf in gesprek, ook als iets vanzelfsprekend lijkt.
Wil je meer weten over hoe je jongeren kunt begeleiden in het gebruik van AI?
Op de Groeigids vind je praktische en betrouwbare informatie.
Doe de Nationale AI-cursus
Wil je beter begrijpen hoe AI werkt? De Nationale AI-cursus is een toegankelijke, gratis online training. In korte modules leer je wat AI is, hoe het wordt gebruikt en wat de kansen en risico’s zijn. Praktisch, helder en geschikt voor iedereen!
